Η διαχείριση του μεταναστευτικού αποτελεί ένα από τα πιο δύσκολα και αμφιλεγόμενα κεφάλαια της σύγχρονης ελληνικής πολιτικής. Οι κυβερνήσεις του Αλέξη Τσίπρα και του Κυριάκου Μητσοτάκη βρέθηκαν αντιμέτωπες με διαφορετικές συνθήκες, διαφορετικές μεταναστευτικές ροές και διαφορετικές προτεραιότητες. Η σύγκριση, επομένως, δεν μπορεί να περιοριστεί στο ποιος είχε περισσότερες αφίξεις ή ποιος ανακοίνωσε αυστηρότερα μέτρα. Χρειάζεται να εξεταστούν οι συνθήκες, η ευρωπαϊκή συνεργασία, η λειτουργία του συστήματος υποδοχής και ασύλου, καθώς και η προστασία των συνόρων και των δικαιωμάτων.
Η κυβέρνηση Τσίπρα και η κρίση του 2015
Η κυβέρνηση του Αλέξη Τσίπρα ανέλαβε την εξουσία το 2015, χρονιά κατά την οποία η Ελλάδα βρέθηκε στο επίκεντρο μιας πρωτοφανούς ανθρωπιστικής και πολιτικής κρίσης. Περισσότεροι από 856.000 άνθρωποι έφτασαν στην Ελλάδα από τη θάλασσα εκείνη τη χρονιά. Η χώρα λειτουργούσε κυρίως ως πύλη εισόδου και διέλευσης προς άλλα ευρωπαϊκά κράτη, ενώ οι δομές υποδοχής και οι υπηρεσίες ασύλου δεν είχαν σχεδιαστεί για να διαχειριστούν τόσο μεγάλους αριθμούς.
Η κυβερνητική πολιτική εκείνης της περιόδου διαμορφώθηκε υπό εξαιρετική πίεση. Η κυβέρνηση έπρεπε να ανταποκριθεί στις αφίξεις, να διαχειριστεί την καταγραφή και τη φιλοξενία των ανθρώπων και ταυτόχρονα να διαπραγματευτεί με την Ευρωπαϊκή Ένωση και την Τουρκία. Η κοινή δήλωση ΕΕ–Τουρκίας του 2016 αποτέλεσε κομβικό σημείο: προέβλεπε μέτρα για τον περιορισμό των παράτυπων διελεύσεων, τη διαχείριση των επιστροφών και τη στήριξη των προσφύγων στην Τουρκία. Η εφαρμογή της, ωστόσο, συνέδεσε στενά τα νησιά του Αιγαίου με τις διαδικασίες ασύλου και επιστροφής, επιβαρύνοντας τις τοπικές δομές.
Η κυβέρνηση Τσίπρα μπορεί να πιστωθεί τη διαχείριση μιας εξαιρετικά δύσκολης περιόδου και τη συμμετοχή στη διαμόρφωση μιας ευρωπαϊκής συμφωνίας που συνέβαλε στη μείωση των αφίξεων από τα επίπεδα του 2015. Παράλληλα, όμως, οι συνθήκες στα hotspots των νησιών παρέμειναν για μεγάλα διαστήματα ιδιαίτερα δύσκολες. Το 2019 οι θαλάσσιες αφίξεις αυξήθηκαν ξανά, φτάνοντας τις 59.726, ενώ διεθνείς οργανισμοί κατέγραφαν υπερπληθυσμό και σοβαρές ελλείψεις στις δομές υποδοχής.
Η κυβέρνηση Μητσοτάκη και η έμφαση στον έλεγχο
Όταν ανέλαβε η κυβέρνηση του Κυριάκου Μητσοτάκη το 2019, έθεσε μεγαλύτερη έμφαση στην αποτροπή, στη φύλαξη των συνόρων και στην επιτάχυνση των διαδικασιών ασύλου. Παράλληλα, προχώρησε σε αλλαγές στο θεσμικό πλαίσιο και στην οργάνωση των δομών. Το μεταναστευτικό εντάχθηκε πιο έντονα στην ατζέντα της εθνικής ασφάλειας, ενώ η κυβέρνηση επιδίωξε να εκπέμψει το μήνυμα ότι η Ελλάδα δεν θα αποτελεί εύκολη διαδρομή για παράτυπη είσοδο στην Ευρωπαϊκή Ένωση.
Η πολιτική αυτή είχε αποτελέσματα που η κυβέρνηση επικαλείται ως επιτυχίες, κυρίως σε ό,τι αφορά τη φύλαξη των συνόρων και την καλύτερη οργάνωση ορισμένων διαδικασιών. Μετά τη μεγάλη πτώση των αφίξεων κατά την περίοδο της πανδημίας, οι ροές αυξήθηκαν ξανά το 2023 και το 2024. Η εικόνα αυτή δείχνει ότι οι αφίξεις δεν εξαρτώνται μόνο από την πολιτική μιας ελληνικής κυβέρνησης, αλλά και από τις εξελίξεις στις χώρες προέλευσης και διέλευσης, τη στάση της Τουρκίας, τις συγκρούσεις και τις μεταβολές στις μεταναστευτικές διαδρομές.
Στην περίοδο Μητσοτάκη, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αναγνώρισε ότι έχουν γίνει βελτιώσεις σε τομείς όπως η λειτουργία του συστήματος ασύλου, οι δομές υποδοχής και η διαχείριση των ασυνόδευτων ανηλίκων. Ταυτόχρονα, η Επιτροπή επισημαίνει ότι οι αφίξεις παραμένουν υψηλές και ότι υπάρχουν πεδία όπου απαιτείται περαιτέρω βελτίωση. Επομένως, η θεσμική πρόοδος δεν ισοδυναμεί αυτομάτως με οριστική επίλυση των προβλημάτων.
Τα κριτήρια της σύγκρισης
Η απάντηση στο ερώτημα «ποιος χειρίστηκε καλύτερα το μεταναστευτικό;» εξαρτάται από το κριτήριο που επιλέγει κανείς. Αν το βάρος δοθεί στη διαχείριση της κρίσης του 2015, η κυβέρνηση Τσίπρα κρίνεται μέσα σε συνθήκες πρωτοφανούς πίεσης, με πολύ περιορισμένη ευρωπαϊκή ετοιμότητα και τεράστιο αριθμό αφίξεων. Η συμφωνία ΕΕ–Τουρκίας συνέβαλε στην αλλαγή της εικόνας, αλλά άφησε την Ελλάδα με μακροχρόνιες εκκρεμότητες στα νησιά και ένα σύστημα που δυσκολευόταν να ανταποκριθεί.
Αν, αντίθετα, το κριτήριο είναι η ενίσχυση του ελέγχου των συνόρων, η αναδιοργάνωση του συστήματος και η επιτάχυνση των διαδικασιών, η κυβέρνηση Μητσοτάκη μπορεί να παρουσιάσει συγκεκριμένες θεσμικές και επιχειρησιακές παρεμβάσεις. Η αξιολόγησή της, ωστόσο, δεν μπορεί να γίνει μόνο με βάση τις εξαγγελίες ή την εικόνα αυστηρότερης πολιτικής. Πρέπει να συνυπολογιστούν η αποτελεσματικότητα των επιστροφών, η ποιότητα των δομών, η πρόσβαση στη διαδικασία ασύλου και η τήρηση των διεθνών υποχρεώσεων της χώρας.
Υπάρχει και ένα ευρωπαϊκό επίπεδο που συχνά απουσιάζει από την κομματική αντιπαράθεση. Η Ελλάδα διαχειρίζεται εξωτερικά σύνορα της Ευρωπαϊκής Ένωσης, αλλά για χρόνια δεν υπήρξε σταθερός και ισότιμος μηχανισμός κατανομής ευθυνών μεταξύ των κρατών-μελών. Η νέα ευρωπαϊκή συμφωνία για τη μετανάστευση και το άσυλο επιχειρεί να αντιμετωπίσει αυτό το κενό, όμως η επιτυχία της θα κριθεί από την εφαρμογή της και από το κατά πόσο η αλληλεγγύη θα μεταφραστεί σε πρακτική στήριξη.
Δείτε ακόμη: Μητσοτάκης για το καλώδιο Ελλάδας–Κύπρου: «Άβατα δεν υπάρχουν» — τι απαντά η κυβέρνηση στις αντιδράσεις
Δεν υπάρχει απλή απάντηση
Η σύγκριση Τσίπρα και Μητσοτάκη δεν οδηγεί εύκολα σε έναν απόλυτο νικητή. Ο Τσίπρας διαχειρίστηκε την κορύφωση της προσφυγικής κρίσης, αλλά η κατάσταση στα νησιά και η αδυναμία του συστήματος υποδοχής αποτέλεσαν σοβαρές αδυναμίες. Ο Μητσοτάκης έδωσε προτεραιότητα στον έλεγχο των συνόρων και προχώρησε σε αλλαγές στη διαχείριση, αλλά παραμένουν ερωτήματα για τη βιωσιμότητα της πολιτικής, τις συνθήκες υποδοχής και την ισορροπία ανάμεσα στην ασφάλεια και την προστασία των δικαιωμάτων.
Το ουσιαστικό ερώτημα δεν είναι μόνο ποια κυβέρνηση εμφανίστηκε αυστηρότερη ή ποια βρέθηκε αντιμέτωπη με περισσότερες αφίξεις. Είναι αν η χώρα διαθέτει ένα σταθερό, αποτελεσματικό και ανθρώπινο σύστημα, που μπορεί να αντέξει αυξομειώσεις των ροών, να εξετάζει γρήγορα και δίκαια τα αιτήματα ασύλου και να επιστρέφει όσους δεν δικαιούνται προστασία, σύμφωνα με το ευρωπαϊκό και διεθνές πλαίσιο.
Με αυτή την έννοια, η πολιτική αντιπαράθεση ανάμεσα στον Μητσοτάκη και τον Τσίπρα αποκαλύπτει και τα όρια της συζήτησης: η διαχείριση του μεταναστευτικού δεν κρίνεται από ένα σύνθημα ή έναν αριθμό. Κρίνεται από τη συνολική λειτουργία του συστήματος, την ευρωπαϊκή συνεργασία και την ικανότητα της χώρας να συνδυάζει την ασφάλεια με τη νομιμότητα και την ανθρώπινη αξιοπρέπεια.
Μπορεί να σας ενδιαφέρει ακόμη: Στην πρώτη γραμμή δίπλα στον Σαμαρά η Ναταλί Κάκκαβα

