Οι σχέσεις ανάμεσα στα δύο κράτη στην ανατολική Μεσόγειο και το Αιγαίο αποτελούν ένα από τα πιο σύνθετα κεφάλαια της σύγχρονης διπλωματίας. Το πλέγμα των διαφορών που επηρεάζει τις σχέσεις Ελλάδα-Τουρκία δεν είναι τωρινό, αλλά κουβαλά μια ιστορία δεκαετιών, η οποία τέμνεται άμεσα με τις θεμελιώδεις αρχές του διεθνούς δικαίου.
Για την ορθότερη κατανόηση της κατάστασης, είναι απαραίτητο να γίνει μια σαφής διάκριση εξαρχής. Η επίσημη ελληνική θέση αναγνωρίζει ότι η μόνη νομική διαφορά ανάμεσα στις δύο χώρες που χρήζει επίλυσης είναι η οριοθέτηση της υφαλοκρηπίδας και της Αποκλειστικής Οικονομικής Ζώνης (ΑΟΖ). Αντίθετα, η τουρκική πλευρά θέτει στο τραπέζι μια διευρυμένη ατζέντα, αμφισβητώντας κυριαρχικά δικαιώματα και υφιστάμενες διεθνείς συνθήκες. Στο κείμενο που ακολουθεί, αναλύονται διεξοδικά τα ανοιχτά αυτά ζητήματα με βάση τις προβλέψεις του διεθνούς δικαίου και τις επίσημες θέσεις των δύο πλευρών.
Η οριοθέτηση της υφαλοκρηπίδας και της Αποκλειστικής Οικονομικής Ζώνης (ΑΟΖ)
Το βασικότερο σημείο τριβής στις σχέσεις Ελλάδα-Τουρκία αφορά τα δικαιώματα επί του βυθού και του υπεδάφους των θαλάσσιων ζωνών, δηλαδή την υφαλοκρηπίδα, καθώς και τα δικαιώματα επί της υπερκείμενης στήλης ύδατος, που ορίζονται ως Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη.
Η Ελλάδα βασίζει τη νομική της επιχειρηματολογία στη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS) του 1982, η οποία αντανακλά εθιμικό διεθνές δίκαιο. Σύμφωνα με το Άρθρο 121 της UNCLOS, όλα τα νησιά που μπορούν να συντηρήσουν ανθρώπινη συμβίωση ή δική τους οικονομική ζωή έχουν πλήρη δικαιώματα σε θαλάσσιες ζώνες, άρα διαθέτουν τόσο υφαλοκρηπίδα όσο και ΑΟΖ, ακριβώς όπως και οι ηπειρωτικές ακτές. Κατά συνέπεια, η Αθήνα υποστηρίζει ότι η οριοθέτηση μεταξύ των δύο κρατών πρέπει να γίνει με βάση την αρχή της μέσης γραμμής (ίσης απόστασης) ανάμεσα στις ελληνικές νησιωτικές ακτές και τις απέναντι τουρκικές ηπειρωτικές ακτές.
Η Άγκυρα, από την άλλη πλευρά, δεν έχει υπογράψει ούτε έχει επικυρώσει την UNCLOS. Η Τουρκία υποστηρίζει ότι το Αιγαίο αποτελεί μια «κλειστή ή ημίκλειστη θάλασσα» με ειδικές γεωγραφικές συνθήκες. Το βασικό τουρκικό επιχείρημα είναι ότι τα ελληνικά νησιά που βρίσκονται κοντά στις μικρασιατικές ακτές «κάθονται» πάνω στην ανατομική προέκταση της ασιατικής υφαλοκρηπίδας (φυσική παρατεταμένη προέκταση) και επομένως δεν δικαιούνται δικής τους υφαλοκρηπίδας ή ΑΟΖ, παρά μόνο χωρικών υδάτων. Με αυτή τη λογική, η Τουρκία επιδιώκει μια οριοθέτηση στη μέση γραμμή του ηπειρωτικού κορμού των δύο χωρών, χωρίζοντας το Αιγαίο στον 25ο μεσημβρινό και εγκλωβίζοντας τα ελληνικά νησιά του ανατολικού Αιγαίου σε τουρκική δικαιοδοσία.
Το εύρος των χωρικών υδάτων (αιγιαλίτιδα ζώνη) και το Casus Belli
Το ζήτημα της αιγιαλίτιδας ζώνης, δηλαδή της θαλάσσιας περιοχής στην οποία ένα κράτος ασκεί πλήρη εθνική κυριαρχία, αποτελεί ακόμα ένα πεδίο έντασης για το δίπολο Ελλάδα-Τουρκία.
Από το 1936, η Ελλάδα έχει ορίσει το εύρος των χωρικών της υδάτων στα 6 ναυτικά μίλια. Ωστόσο, το Άρθρο 3 της UNCLOS παρέχει σε κάθε παράκτιο κράτος το αναφαίρετο δικαίωμα να επεκτείνει μονομερώς τα χωρικά του ύδατα έως και τα 12 ναυτικά μίλια. Η Ελλάδα διατηρεί νομικά αυτό το δικαίωμα και το έχει ασκήσει ήδη στο Ιόνιο Πέλαγος, δηλώνοντας ότι θα το πράξει στο Αιγαίο όταν το κρίνει σκόπιμο.
Η αντίδραση της Τουρκίας σε αυτό το ενδεχόμενο είναι εξαιρετικά σκληρή. Το 1995, η Τουρκική Εθνοσυνέλευση εξέδωσε ψήφισμα με το οποίο εξουσιοδοτεί την κυβέρνηση να χρησιμοποιήσει ακόμα και στρατιωτικά μέσα, εάν η Ελλάδα επεκτείνει τα χωρικά της ύδατα πέρα από τα 6 ναυτικά μίλια στο Αιγαίο. Αυτή η απειλή πολέμου, γνωστή στη διεθνή ορολογία ως casus belli, παραμένει ενεργή. Η Τουρκία ισχυρίζεται ότι μια επέκταση στα 12 ναυτικά μίλια θα μετέτρεπε το Αιγαίο σε «ελληνική λίμνη», περιορίζοντας δραματικά τα διεθνή ύδατα και αποκλείοντας την ελεύθερη ναυσιπλοΐα προς και από τα λιμάνια της, παρά το γεγονός ότι το διεθνές δίκαιο εγγυάται το δικαίωμα της «αβλαβούς διέλευσης» για όλα τα ξένα πλοία.
Δείτε ακόμη: Τι είναι η ΑΟΖ και γιατί έχει σημασία για την Ελλάδα;
Ο εθνικός εναέριος χώρος και η αναντιστοιχία με τα χωρικά ύδατα
Μια ιδιαιτερότητα που χαρακτηρίζει τις σχέσεις Ελλάδα-Τουρκία αφορά τη γεωμετρία του ελληνικού εναέριου χώρου. Από το 1931, με σχετικό Προεδρικό Διάταγμα, η Ελλάδα έχει καθορίσει τον εθνικό εναέριο χώρο της στα 10 ναυτικά μίλια, ενώ τα χωρικά της ύδατα, όπως αναφέρθηκε, είναι στα 6 ναυτικά μίλια.
Η Τουρκία αμφισβητεί συστηματικά αυτή την αναντιστοιχία των 4 ναυτικών μιλίων. Η Άγκυρα υποστηρίζει ότι, σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο και ειδικότερα το δίκαιο της πολιτικής αεροπορίας (Σύμβαση του Σικάγου του 1944), ο εναέριος χώρος ενός κράτους δεν μπορεί να υπερβαίνει το εύρος της αιγιαλίτιδας ζώνης του. Για τον λόγο αυτό, τουρκικά μαχητικά αεροσκάφη πραγματοποιούν συχνά πτήσεις στη ζώνη μεταξύ 6 και 10 ναυτικών μιλίων, τις οποίες η Αθήνα καταγράφει ως παραβιάσεις του εθνικού εναέριου χώρου, ενώ η Άγκυρα τις θεωρεί νόμιμες πτήσεις στον διεθνή εναέριο χώρο.
Συναφές με τον εναέριο χώρο είναι και το ζήτημα του FIR (Flight Information Region) Αθηνών. Με αποφάσεις του Διεθνούς Οργανισμού Πολιτικής Αεροπορίας (ICAO) το 1952, η Ελλάδα είναι υπεύθυνη για τον έλεγχο της εναέριας κυκλοφορίας και την παροχή πληροφοριών πτήσεων σε ολόκληρο το Αιγαίο. Η Τουρκία προσπαθεί διαχρονικά να αμφισβητήσει τα όρια αυτά, αρνούμενη να υποβάλει σχέδια πτήσης για τα στρατιωτικά της αεροσκάφη όταν εισέρχονται στο FIR Αθηνών, υποστηρίζοντας ότι η υποχρέωση αυτή αφορά μόνο τα πολιτικά αεροσκάφη.
Το καθεστώς αποστρατιωτικοποίησης των νησιών του ανατολικού Αιγαίου
Η Τουρκία έχει αναγάγει σε μείζον ζήτημα τη στρατιωτική παρουσία της Ελλάδας στα νησιά του ανατολικού Αιγαίου και των Δωδεκανήσων. Η Άγκυρα ισχυρίζεται ότι η Ελλάδα παραβιάζει τις διεθνείς συνθήκες που επέβαλαν καθεστώς μερικής ή πλήρους αποστρατιωτικοποίησης σε αυτά τα εδάφη. Τα νομικά επιχειρήματα για αυτό το θέμα που επηρεάζει τις σχέσεις Ελλάδα-Τουρκία χωρίζονται σε τρεις γεωγραφικές κατηγορίες:
- Λήμνος και Σαμοθράκη: Η Τουρκία επικαλείται τη Σύμβαση της Λωζάνης του 1923, η οποία προέβλεπε αποστρατιωτικοποίηση. Η Ελλάδα απαντά ότι το καθεστώς αυτό καταργήθηκε ρητά και αντικαταστάθηκε από τη Σύμβαση του Μοντρέ του 1936, η οποία επανέφερε το δικαίωμα της Ελλάδας να θωρακίσει τα νησιά αυτά, κάτι που είχε αναγνωρίσει εγγράφως και ο τότε Τούρκος πρέσβης στην Αθήνα.
- Νησιά του Ανατολικού Αιγαίου (Λέσβος, Χίος, Σάμος, Ικαρία): Η Συνθήκη της Λωζάνης επιβάλλει περιορισμούς, επιτρέποντας όμως τη διατήρηση δυνάμεων χωροφυλακής και στρατιωτών για τη φύλαξη των συνόρων. Η Ελλάδα υπογραμμίζει ότι τηρεί αυτούς τους περιορισμούς και δεν διατηρεί ναυτικές βάσεις ή μόνιμα οχυρωματικά έργα μεγάλης κλίμακας.
- Δωδεκάνησα: Με τη Συνθήκη Ειρήνης των Παρισίων του 1947, τα νησιά παραχωρήθηκαν στην Ελλάδα από την Ιταλία με τον όρο να παραμείνουν αποστρατιωτικοποιημένα. Η Αθήνα επισημαίνει ότι η Τουρκία δεν αποτελεί συμβαλλόμενο μέρος αυτής της συνθήκης, επομένως δεν αντλεί κανένα δικαίωμα να επικαλείται τις διατάξεις της (αρχή pacta tertiis nec nocent nec prosunt).
Πέρα από τα παραπάνω, η Ελλάδα προτάσσει το θεμελιώδες δικαίωμα της νόμιμης άμυνας, το οποίο κατοχυρώνεται από το Άρθρο 51 του Καταστατικού Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών. Η ελληνική πλευρά τονίζει ότι η αμυντική θωράκιση των νησιών αποτελεί απάντηση στην υπαρκτή απειλή, δεδομένης της παρουσίας της τουρκικής «Στρατιάς του Αιγαίου» στα απέναντι παράλια και της διατήρησης του casus belli.
Η θεωρία των «γκρίζων ζωνών» και η αμφισβήτηση της κυριαρχίας νησίδων
Μετά την κρίση των Ιμίων το 1996, η Τουρκία εισήγαγε στη ρητορική της τη θεωρία των «γκρίζων ζωνών». Σύμφωνα με αυτή τη θεωρία, η κυριαρχία ενός μεγάλου αριθμού μικρών νησιών, νησίδων και βραχονησίδων στο Αιγαίο είναι αδιευκρίνιστη, καθώς δεν αναφέρονται ρητά ονομαστικά στις διεθνείς συνθήκες του 20ού αιώνα.
Από την πλευρά του διεθνούς δικαίου, η ελληνική κυριαρχία επί όλων των νησιών του Αιγαίου είναι πλήρως θεμελιωμένη και δεν επιδέχεται καμία αμφισβήτηση. Η Συνθήκη της Λωζάνης (1923) ορίζει στο Άρθρο 12 ότι στην Τουρκία παραμένουν μόνο τα νησιά που βρίσκονται σε απόσταση μικρότερη των 3 μιλίων από τις ασιατικές ακτές, με εξαίρεση την Ίμβρο και την Τένεδο. Παράλληλα, στο Άρθρο 16, η Τουρκία παραιτήθηκε από κάθε τίτλο και δικαίωμα επί οποιωνδήποτε νησιών βρίσκονται πέραν αυτού του ορίου. Όσον αφορά τα Δωδεκάνησα, η Συνθήκη των Παρισίων (1947) μεταβίβασε στην Ελλάδα την κυριαρχία των συγκεκριμένων νησιών μαζί με τις παρακείμενες νησίδες τους. Συνεπώς, η ελληνική διπλωματία ξεκαθαρίζει ότι δεν υφίσταται κανένα νομικό κενό και καμία γκρίζα ζώνη στο αρχιπέλαγος.
Δείτε ακόμη:Η παγκόσμια και εγχώρια ακρίβεια στο καλάθι του καταναλωτή
Η δικαιοδοσία Έρευνας και Διάσωσης (SAR) στο Αιγαίο
Ένα λιγότερο γνωστό αλλά εξίσου σημαντικό ζήτημα που επηρεάζει τις σχέσεις Ελλάδα-Τουρκία είναι η κατανομή των ζωνών ευθύνης για επιχειρήσεις Έρευνας και Διάσωσης (Search and Rescue – SAR) σε περιπτώσεις ναυτικών ή αεροπορικών ατυχημάτων.
Η Ελλάδα έχει εναρμονίσει τα όρια της δικής της περιοχής ευθύνης για έρευνα και διάσωση με τα όρια του FIR Αθηνών, μια πρακτική που ακολουθείται για λόγους επιχειρησιακής αποτελεσματικότητας και ασφάλειας. Η Τουρκία, ωστόσο, εξέδωσε μονομερώς δικούς της κανονισμούς, με τους οποίους επέκτεινε τη δική της ζώνη ευθύνης SAR μέχρι το μέσο του Αιγαίου, ταυτίζοντάς την ουσιαστικά με τις διεκδικήσεις της για την υφαλοκρηπίδα. Η επικάλυψη αυτή δημιουργεί σοβαρούς κινδύνους σύγχυσης κατά τη διάρκεια πραγματικών περιστατικών διάσωσης, καθώς η Άγκυρα προσπαθεί να χρησιμοποιήσει τις ανθρωπιστικές επιχειρήσεις ως εργαλείο για την παραγωγή πολιτικών και κυριαρχικών τετελεσμένων.
Μπορεί να σας ενδιαφέρει: Γεωπολιτική και Εκλογές: Πώς το Διεθνές Περιβάλλον Επηρεάζει την Ελληνική Πολιτική
Ο δρόμος προς την επίλυση: Διαπραγματεύσεις ή Διεθνές Δικαστήριο;
Η διαχείριση των διαφορών ανάμεσα στα δύο κράτη παραμένει ένα ανοιχτό στοίχημα για τη σταθερότητα στην περιοχή. Η Ελλάδα δηλώνει σταθερά πρόθυμη να προσφύγει στο Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης (ICJ), προκειμένου να επιλυθεί η μοναδική, κατά την άποψή της, διαφορά: η οριοθέτηση της υφαλοκρηπίδας και της ΑΟΖ. Για να συμβεί αυτό, απαιτείται η συνυπογραφή ενός συνυποσχετικού, δηλαδή μιας κοινής συμφωνίας που θα ορίζει το ακριβές αντικείμενο της διαφοράς που θα κρίνουν οι δικαστές.
Η Τουρκία, αν και κατά καιρούς εμφανίζεται ανοιχτή στην προοπτική της Χάγης, επιδιώκει να συμπεριληφθούν στο συνυποσχετικό όλα τα ζητήματα που εκείνη εγείρει, όπως η αποστρατιωτικοποίηση των νησιών και το εύρος του εναέριου χώρου. Η θέση αυτή είναι μη αποδεκτή από την Αθήνα, η οποία ξεκαθαρίζει ότι θέματα που αφορούν την εθνική κυριαρχία και την εδαφική ακεραιότητα της χώρας δεν μπορούν να αποτελέσουν αντικείμενο δικαστικής κρίσης ή διμερούς διαπραγμάτευσης. Το διεθνές δίκαιο παραμένει η μοναδική κοινή γλώσσα που μπορεί να εγγυηθεί μια δίκαιη και βιώσιμη λύση, αρκεί να γίνεται σεβαστό στο σύνολό του και όχι επιλεκτικά.
Δείτε επίσης: Οδηγός Εκλογών στην Ελλάδα
